Thế Giới
New START - 'rào chắn hạt nhân' cuối cùng của Mỹ - Nga
📅 5/2/2026👁️ 2 lượt xem⏱️ 15 phút đọc
Sự kết thúc của New START đánh dấu việc Mỹ - Nga không còn bất cứ ràng buộc hạt nhân nào, làm dấy lên lo ngại về khoảng trống kiểm soát vũ khí.
Suốt nhiều thập kỷ, Mỹ và Nga, hai quốc gia sở hữu kho vũ khí nguyên tử lớn nhất thế giới, chịu sự ràng buộc của loạt hiệp ước kiểm soát nhằm đảm bảo một thảm họa hạt nhân có thể xóa sổ cả nhân loại không xảy ra. Nhưng điều này bắt đầu thay đổi từ ngày 5/2, khi hiệp ước hạn chế vũ khí hạt nhân cuối cùng còn lại giữa Mỹ và Nga, hay còn gọi là New START, hết hạn.
Trong những thập kỷ đầu của Chiến tranh Lạnh, Mỹ và Liên Xô đã chạy đua xây dựng kho vũ khí hạt nhân, làm dấy lên lo ngại về cuộc chiến tranh hủy diệt toàn diện có thể xóa sổ cả nhân loại. Để ngăn chặn nguy cơ này, vào cuối những năm 1960, tổng thống Mỹ Lyndon Johnson kêu gọi đàm phán với Moskva nhằm hạn chế số lượng vũ khí chiến lược của mỗi bên.
Các cuộc đàm phán về hạn chế vũ khí chiến lược (SALT) bắt đầu dưới thời người kế nhiệm Johnson, tổng thống Richard Nixon, tại Phần Lan năm 1969. Tới năm 1972, Nixon và lãnh đạo Liên Xô Leonid Brezhnev ký hiệp ước về hệ thống phòng thủ tên lửa đạn đạo và thỏa thuận hạn chế xây dựng các kho tên lửa đạn đạo xuyên lục địa (ICBM) tạm thời.
Theo các thỏa thuận sau đó gồm START I và SORT, Mỹ và Liên Xô, sau đó là Nga, đã cắt giảm đáng kể kho vũ khí hạt nhân của mình. Song các cuộc đàm phán kiểm soát vũ khí thường rất khó khăn và các dự thảo hiệp ước khác không bao giờ được triển khai.
Năm 2002, chính quyền tổng thống George W. Bush đơn phương rút khỏi Hiệp ước chống Tên lửa đạn đạo với lý do nó hạn chế khả năng tự bảo vệ của Mỹ trước "những kẻ khủng bố" và "các quốc gia bất hảo".
Để ngăn nguy cơ xảy ra tính toán sai lầm, năm 2010, tổng thống Barack Obama và tổng thống Nga Dmitry Medvedev ký Hiệp ước Cắt giảm Vũ khí Chiến lược Mới (New START). Hiệp ước có hiệu lực một năm sau đó, bắt đầu quá trình Mỹ và Nga thu hẹp kho vũ khí tấn công chiến lược của mình.
Thỏa thuận này tách biệt với Hiệp ước Không phổ biến Vũ khí Hạt nhân (NPT), mà 191 quốc gia bao gồm cả Mỹ, Nga và tất cả các thành viên NATO đã tham gia kể từ khi nó có hiệu lực vào năm 1970.
Tổng thống Mỹ Barack Obama và tổng thống Nga Dmitry Medvedev trong lễ ký hiệp ước New START ở Prague năm 2010. Ảnh:
AFP
New START có thời hạn 10 năm và cho phép gia hạn một lần thêm 5 năm, điều đã được thực hiện dưới thời chính quyền tổng thống Joe Biden năm 2021. Nó đặt ra giới hạn đối với vũ khí hạt nhân chiến lược, loại mà mỗi bên sẽ sử dụng để tấn công các trung tâm chính trị, quân sự và công nghiệp trọng yếu của đối phương trong trường hợp xảy ra chiến tranh hạt nhân.
Hiệp ước quy định mỗi nước không được triển khai quá 700 tên lửa ICBM, tên lửa đạn đạo phóng từ tàu ngầm (SLBM) và oanh tạc cơ mang vũ khí hạt nhân, cũng như không quá 1.550 đầu đạn hạt nhân trên các phương tiện này. Ngoài ra, số bệ phóng "được triển khai hoặc không triển khai" của mỗi nước cũng không được vượt quá 800.
Hiệp ước cũng hạn chế những vũ khí hạt nhân tầm xa của Nga có thể vươn tới lãnh thổ Mỹ.
New START bao gồm cơ chế thanh sát tại chỗ, thông báo trước trong thời gian ngắn để các bên có thể xác nhận đối tác có đang tuân thủ thỏa thuận hay không. Theo quy định, mỗi bên có thể tiến hành 18 cuộc thanh sát mỗi năm, dù hoạt động này đã không diễn ra trong vài năm qua.
Dù vẫn cho phép cả Mỹ và Nga sở hữu hàng trăm vũ khí hạt nhân có sức hủy diệt lớn, New START đã giúp hai siêu cường không tiếp tục chạy đua vũ trang. Trong nhiều năm sau đó, cả hai quốc gia đã tuân thủ những hạn chế của hiệp ước và vẫn duy trì số lượng đầu đạn hạt nhân bằng hoặc thấp hơn mức quy định.
Tuy nhiên, trong nhiệm kỳ thứ nhất, Tổng thống Donald Trump đã gọi hiệp ước là "thiếu sót nghiêm trọng" vì không bao gồm vũ khí hạt nhân tầm ngắn hơn, hay còn gọi là vũ khí hạt nhân chiến thuật. Các cuộc đàm phán gia hạn hiệp ước bị đình trệ dưới thời Trump và chính quyền của ông đã rút khỏi một thỏa thuận cấm tên lửa tầm trung khác với Nga.
Các cuộc thảo luận về New START sụp đổ sau khi Tổng thống Nga Vladimir Putin phát động chiến dịch ở Ukraine vào năm 2022. Năm sau đó, ông Putin đình chỉ việc Nga tham gia hiệp ước với lý do Mỹ ủng hộ Ukraine trong cuộc chiến.
Hệ quả là Nga đã ngừng cung cấp dữ liệu và thông báo theo yêu cầu của hiệp ước, trong khi Mỹ đã đáp trả bằng cách thực hiện điều tương tự, Bộ Ngoại giao Mỹ cho biết trong một báo cáo gửi Quốc hội vào hồi tháng 1/2025.
Dù việc Nga đình chỉ "đã làm suy yếu đáng kể cơ chế xác minh của hiệp ước và giảm bớt hiệu quả của nó", cả hai nước vẫn tiếp tục tuân thủ các giới hạn về số lượng đầu đạn hạt nhân theo New START, theo Georgia Cole, thành viên Viện nghiên cứu chính sách đối ngoại Chatham House của Anh.
"Điều này cho thấy rằng ngay cả khi bị suy yếu, New START vẫn củng cố sự ổn định chiến lược", bà nói thêm.
Nga hồi tháng 9/2025 cho hay họ sẵn sàng tiếp tục tuân thủ các điều khoản cốt lõi của hiệp ước trong ít nhất một năm tới, nếu Mỹ cũng làm điều tương tự.
Vào thời điểm đó, Tổng thống Trump nói rằng đề xuất này "có vẻ là một ý tưởng hay đối với tôi", nhưng Điện Kremlin đầu tuần này cho biết họ chưa nhận được phản hồi chính thức.
Tại Mỹ, ý kiến về việc ông Trump có nên chấp nhận đề xuất này hay không đang bị chia rẽ. Những người ủng hộ cho rằng điều đó sẽ thể hiện ý chí chính trị nhằm tránh cuộc chạy đua vũ trang và tạo thêm thời gian để tìm hướng đi tiếp theo.
Rose Gottemoeller, người từng là trưởng đoàn đàm phán hiệp ước của Mỹ, cho rằng việc chấp nhận lời đề nghị gia hạn tự nguyện của ông Putin là một quyết định "hiển nhiên". Bà cảnh báo Mỹ có thể rơi vào thế yếu nếu hai nước chạy đua tăng thêm đầu đạn hạt nhân. "Nga có thể bổ sung đầu đạn nhanh hơn chúng ta", bà nói.
Mỹ phóng thử tên lửa đạn đạo xuyên lục địa Minuteman III hôm 23/2/2022. Ảnh:
Reuters
Ngược lại, phe phản đối cho rằng Mỹ nên thoát khỏi các ràng buộc của New START để có thể tăng cường kho vũ khí, nhất là trong bối cảnh các cường quốc khác như Trung Quốc đang nhanh chóng mở rộng năng lực hạt nhân. Họ thêm rằng việc tiếp tục tuân thủ New START với Nga sẽ phát đi tín hiệu yếu thế.
Trong cuộc phỏng vấn với
NY Times
đầu tháng 1, ông Trump cho rằng nếu New START hết hạn, "hãy để nó hết hạn. Chúng ta sẽ thực hiện một thỏa thuận tốt hơn". Ông phàn nàn rằng thỏa thuận này có những "điểm yếu" chưa được giải quyết.
Năm ngoái, ông Trump đã chỉ thị Lầu Năm Góc nối lại hoạt động thử nghiệm hạt nhân để "ngang bằng" với Nga và Trung Quốc. Tuy nhiên, chưa rõ ông muốn nói tới các vụ nổ hạt nhân hay chỉ là thử nghiệm những loại vũ khí có khả năng mang đầu đạn hạt nhân.
Việc hiệp ước hạt nhân cuối cùng giữa Mỹ và Nga hết hạn khiến nhiều người lo lắng. New START hết hạn sẽ tạo ra một khoảng trống lớn trong nỗ lực hạn chế và kiểm soát hai kho vũ khí hạt nhân lớn nhất thế giới, bởi hiện chưa có bất kỳ cuộc đàm phán nào về một hiệp ước kế thừa.
"Điều này sẽ làm tăng nguy cơ tính toán sai lầm, sự cố và leo thang ngoài ý muốn, đặc biệt là nếu một cuộc khủng hoảng xảy ra", bà Cole nói.
Chuyên gia này cũng cảnh báo rằng mặc dù ông Trump đã gợi ý rằng ông có thể đạt được thỏa thuận mới, "việc đàm phán hiệp ước thay thế New START trong bối cảnh địa chính trị hiện nay sẽ cực kỳ khó khăn".
Thanh Tâm
(Theo
Washington Post, Reuters, FT
)
Trong những thập kỷ đầu của Chiến tranh Lạnh, Mỹ và Liên Xô đã chạy đua xây dựng kho vũ khí hạt nhân, làm dấy lên lo ngại về cuộc chiến tranh hủy diệt toàn diện có thể xóa sổ cả nhân loại. Để ngăn chặn nguy cơ này, vào cuối những năm 1960, tổng thống Mỹ Lyndon Johnson kêu gọi đàm phán với Moskva nhằm hạn chế số lượng vũ khí chiến lược của mỗi bên.
Các cuộc đàm phán về hạn chế vũ khí chiến lược (SALT) bắt đầu dưới thời người kế nhiệm Johnson, tổng thống Richard Nixon, tại Phần Lan năm 1969. Tới năm 1972, Nixon và lãnh đạo Liên Xô Leonid Brezhnev ký hiệp ước về hệ thống phòng thủ tên lửa đạn đạo và thỏa thuận hạn chế xây dựng các kho tên lửa đạn đạo xuyên lục địa (ICBM) tạm thời.
Theo các thỏa thuận sau đó gồm START I và SORT, Mỹ và Liên Xô, sau đó là Nga, đã cắt giảm đáng kể kho vũ khí hạt nhân của mình. Song các cuộc đàm phán kiểm soát vũ khí thường rất khó khăn và các dự thảo hiệp ước khác không bao giờ được triển khai.
Năm 2002, chính quyền tổng thống George W. Bush đơn phương rút khỏi Hiệp ước chống Tên lửa đạn đạo với lý do nó hạn chế khả năng tự bảo vệ của Mỹ trước "những kẻ khủng bố" và "các quốc gia bất hảo".
Để ngăn nguy cơ xảy ra tính toán sai lầm, năm 2010, tổng thống Barack Obama và tổng thống Nga Dmitry Medvedev ký Hiệp ước Cắt giảm Vũ khí Chiến lược Mới (New START). Hiệp ước có hiệu lực một năm sau đó, bắt đầu quá trình Mỹ và Nga thu hẹp kho vũ khí tấn công chiến lược của mình.
Thỏa thuận này tách biệt với Hiệp ước Không phổ biến Vũ khí Hạt nhân (NPT), mà 191 quốc gia bao gồm cả Mỹ, Nga và tất cả các thành viên NATO đã tham gia kể từ khi nó có hiệu lực vào năm 1970.
Tổng thống Mỹ Barack Obama và tổng thống Nga Dmitry Medvedev trong lễ ký hiệp ước New START ở Prague năm 2010. Ảnh:
AFP
New START có thời hạn 10 năm và cho phép gia hạn một lần thêm 5 năm, điều đã được thực hiện dưới thời chính quyền tổng thống Joe Biden năm 2021. Nó đặt ra giới hạn đối với vũ khí hạt nhân chiến lược, loại mà mỗi bên sẽ sử dụng để tấn công các trung tâm chính trị, quân sự và công nghiệp trọng yếu của đối phương trong trường hợp xảy ra chiến tranh hạt nhân.
Hiệp ước quy định mỗi nước không được triển khai quá 700 tên lửa ICBM, tên lửa đạn đạo phóng từ tàu ngầm (SLBM) và oanh tạc cơ mang vũ khí hạt nhân, cũng như không quá 1.550 đầu đạn hạt nhân trên các phương tiện này. Ngoài ra, số bệ phóng "được triển khai hoặc không triển khai" của mỗi nước cũng không được vượt quá 800.
Hiệp ước cũng hạn chế những vũ khí hạt nhân tầm xa của Nga có thể vươn tới lãnh thổ Mỹ.
New START bao gồm cơ chế thanh sát tại chỗ, thông báo trước trong thời gian ngắn để các bên có thể xác nhận đối tác có đang tuân thủ thỏa thuận hay không. Theo quy định, mỗi bên có thể tiến hành 18 cuộc thanh sát mỗi năm, dù hoạt động này đã không diễn ra trong vài năm qua.
Dù vẫn cho phép cả Mỹ và Nga sở hữu hàng trăm vũ khí hạt nhân có sức hủy diệt lớn, New START đã giúp hai siêu cường không tiếp tục chạy đua vũ trang. Trong nhiều năm sau đó, cả hai quốc gia đã tuân thủ những hạn chế của hiệp ước và vẫn duy trì số lượng đầu đạn hạt nhân bằng hoặc thấp hơn mức quy định.
Tuy nhiên, trong nhiệm kỳ thứ nhất, Tổng thống Donald Trump đã gọi hiệp ước là "thiếu sót nghiêm trọng" vì không bao gồm vũ khí hạt nhân tầm ngắn hơn, hay còn gọi là vũ khí hạt nhân chiến thuật. Các cuộc đàm phán gia hạn hiệp ước bị đình trệ dưới thời Trump và chính quyền của ông đã rút khỏi một thỏa thuận cấm tên lửa tầm trung khác với Nga.
Các cuộc thảo luận về New START sụp đổ sau khi Tổng thống Nga Vladimir Putin phát động chiến dịch ở Ukraine vào năm 2022. Năm sau đó, ông Putin đình chỉ việc Nga tham gia hiệp ước với lý do Mỹ ủng hộ Ukraine trong cuộc chiến.
Hệ quả là Nga đã ngừng cung cấp dữ liệu và thông báo theo yêu cầu của hiệp ước, trong khi Mỹ đã đáp trả bằng cách thực hiện điều tương tự, Bộ Ngoại giao Mỹ cho biết trong một báo cáo gửi Quốc hội vào hồi tháng 1/2025.
Dù việc Nga đình chỉ "đã làm suy yếu đáng kể cơ chế xác minh của hiệp ước và giảm bớt hiệu quả của nó", cả hai nước vẫn tiếp tục tuân thủ các giới hạn về số lượng đầu đạn hạt nhân theo New START, theo Georgia Cole, thành viên Viện nghiên cứu chính sách đối ngoại Chatham House của Anh.
"Điều này cho thấy rằng ngay cả khi bị suy yếu, New START vẫn củng cố sự ổn định chiến lược", bà nói thêm.
Nga hồi tháng 9/2025 cho hay họ sẵn sàng tiếp tục tuân thủ các điều khoản cốt lõi của hiệp ước trong ít nhất một năm tới, nếu Mỹ cũng làm điều tương tự.
Vào thời điểm đó, Tổng thống Trump nói rằng đề xuất này "có vẻ là một ý tưởng hay đối với tôi", nhưng Điện Kremlin đầu tuần này cho biết họ chưa nhận được phản hồi chính thức.
Tại Mỹ, ý kiến về việc ông Trump có nên chấp nhận đề xuất này hay không đang bị chia rẽ. Những người ủng hộ cho rằng điều đó sẽ thể hiện ý chí chính trị nhằm tránh cuộc chạy đua vũ trang và tạo thêm thời gian để tìm hướng đi tiếp theo.
Rose Gottemoeller, người từng là trưởng đoàn đàm phán hiệp ước của Mỹ, cho rằng việc chấp nhận lời đề nghị gia hạn tự nguyện của ông Putin là một quyết định "hiển nhiên". Bà cảnh báo Mỹ có thể rơi vào thế yếu nếu hai nước chạy đua tăng thêm đầu đạn hạt nhân. "Nga có thể bổ sung đầu đạn nhanh hơn chúng ta", bà nói.
Mỹ phóng thử tên lửa đạn đạo xuyên lục địa Minuteman III hôm 23/2/2022. Ảnh:
Reuters
Ngược lại, phe phản đối cho rằng Mỹ nên thoát khỏi các ràng buộc của New START để có thể tăng cường kho vũ khí, nhất là trong bối cảnh các cường quốc khác như Trung Quốc đang nhanh chóng mở rộng năng lực hạt nhân. Họ thêm rằng việc tiếp tục tuân thủ New START với Nga sẽ phát đi tín hiệu yếu thế.
Trong cuộc phỏng vấn với
NY Times
đầu tháng 1, ông Trump cho rằng nếu New START hết hạn, "hãy để nó hết hạn. Chúng ta sẽ thực hiện một thỏa thuận tốt hơn". Ông phàn nàn rằng thỏa thuận này có những "điểm yếu" chưa được giải quyết.
Năm ngoái, ông Trump đã chỉ thị Lầu Năm Góc nối lại hoạt động thử nghiệm hạt nhân để "ngang bằng" với Nga và Trung Quốc. Tuy nhiên, chưa rõ ông muốn nói tới các vụ nổ hạt nhân hay chỉ là thử nghiệm những loại vũ khí có khả năng mang đầu đạn hạt nhân.
Việc hiệp ước hạt nhân cuối cùng giữa Mỹ và Nga hết hạn khiến nhiều người lo lắng. New START hết hạn sẽ tạo ra một khoảng trống lớn trong nỗ lực hạn chế và kiểm soát hai kho vũ khí hạt nhân lớn nhất thế giới, bởi hiện chưa có bất kỳ cuộc đàm phán nào về một hiệp ước kế thừa.
"Điều này sẽ làm tăng nguy cơ tính toán sai lầm, sự cố và leo thang ngoài ý muốn, đặc biệt là nếu một cuộc khủng hoảng xảy ra", bà Cole nói.
Chuyên gia này cũng cảnh báo rằng mặc dù ông Trump đã gợi ý rằng ông có thể đạt được thỏa thuận mới, "việc đàm phán hiệp ước thay thế New START trong bối cảnh địa chính trị hiện nay sẽ cực kỳ khó khăn".
Thanh Tâm
(Theo
Washington Post, Reuters, FT
)
