Kinh Tế
Châu Âu chậm chân trong cuộc đua đất hiếm ra sao
📅 20/1/2026👁️ 1 lượt xem⏱️ 13 phút đọc
Chậm chân 40 năm so với Trung Quốc, châu Âu đang chật vật tự chủ đất hiếm khi rào cản nội tại và sự vươn lên của đối thủ ngày càng nới rộng khoảng cách.
Tổng thống Mỹ Donald Trump gần đây có loạt động thái tái khẳng định mong muốn kiểm soát
Greenland
. Hòn đảo lớn nhất thế giới có vị trí chiến lược về an ninh, hàng hải và giàu tài nguyên, mang đến lợi thế quan trọng trong cuộc đua
đất hiếm
giữa Mỹ với Trung Quốc và Nga.
Diễn biến mặt khác cũng làm nổi bật sự tụt hậu của châu Âu trong cuộc cạnh tranh toàn cầu về đất hiếm và các khoáng sản then chốt. Theo
Euronews,
sự phụ thuộc của khối này vào các nhà cung cấp bên ngoài đã trở thành một rủi ro địa chính trị.
Đất hiếm là nhóm gồm 17 nguyên tố kim loại có từ tính mạnh, phát quang và hoạt tính hóa học cao. Những đặc điểm này khiến chúng trở nên then chốt trong các lĩnh vực trọng yếu như năng lượng, điện tử và quốc phòng.
Có tầm quan trọng lớn nhưng châu Âu đã tụt hậu trong cuộc đua đất hiếm. EU chưa bao giờ xây dựng được một chuỗi công nghiệp tích hợp cho ngành này. Theo thời gian, họ để năng lực chế biến sơ cấp và sản xuất nam châm suy giảm, cũng như không phát triển tinh luyện.
Các vấn đề mang tính cấu trúc cũng là rào cản. EU hiện có các thủ tục cấp phép kéo dài, quy định manh mún và sự phản đối mạnh mẽ từ địa phương, làm chậm hoặc chặn các dự án khai thác và tinh luyện. Các tiêu chuẩn môi trường nghiêm ngặt đẩy chi phí lên cao và kéo dài tiến độ. Nguồn tài chính công bị phân tán và ưu đãi đầu tư kém làm nản lòng doanh nghiệp tư nhân.
Kết quả, lục địa phụ thuộc vào các nhà cung cấp nước ngoài ở gần như mọi công đoạn then chốt. Theo dữ liệu mới nhất của Ủy ban châu Âu (2024), Liên minh hiện nhập khẩu 95% lượng đất hiếm sử dụng và tỷ lệ tái chế dưới 1%.
Phải đến sau 2020, châu Âu mới bắt đầu xem đất hiếm là ưu tiên chiến lược, khi tham vọng chuyển đổi xanh đứng trước nguy cơ phụ thuộc vào bên ngoài và dễ tổn thương trước các nền kinh tế đóng vai trò nhà cung cấp như Trung Quốc và Nga.
Trong khi đó, Trung Quốc đã xem đất hiếm là lĩnh vực chiến lược từ 1980. Họ đầu tư vào mọi khâu từ khai thác, tách tuyển, tinh luyện, sản xuất kim loại, hợp kim, nam châm cho tới các ngành hạ nguồn. Kết quả, nước này kiểm soát khoảng 60-70% hoạt động khai thác và 90% công suất chế biến đất hiếm toàn cầu.
Các doanh nghiệp Trung Quốc phối hợp chặt chẽ trong sản xuất, tài chính và nghiên cứu - phát triển (R&D), tạo ra lợi thế quy mô. Chiến lược dài hạn, chi phí sản xuất thấp và sự sẵn sàng sử dụng các biện pháp kiểm soát xuất khẩu để điều tiết nguồn cung toàn cầu càng củng cố vị thế của Bắc Kinh.
Mức độ tích hợp này khiến "kẻ đến sau" như châu Âu gần như không có cơ hội bắt kịp, khiến họ rơi vào tình thế gần như hoàn toàn phụ thuộc. Hiện 98% nam châm đất hiếm và 85% nguồn cung các nguyên tố đất hiếm của EU đến từ Trung Quốc.
Ruben Davis, cán bộ chính sách cao cấp tại Cleantech for Europe cho hay Trung Quốc đã chi phối nguồn cung linh kiện điện mặt trời, trong khi châu Âu gần như không có năng lực sản xuất các vật liệu quan trọng dùng cho lưu trữ pin như lithium, nickel, graphite tinh khiết cao, cũng như đất hiếm, nam châm vĩnh cửu cho turbin gió và động cơ điện.
Và không chỉ Trung Quốc, các nền kinh tế như
Mỹ
, Australia,
Nhật Bản
, Hàn Quốc và Canada đang hành động nhanh và quyết đoán hơn trong việc tự chủ đất hiếm so với châu Âu. Mỹ nhanh chóng mở rộng khai thác, tinh luyện và sản xuất nam châm nhờ các khoản trợ cấp liên bang, ưu đãi thuế và hợp đồng bao tiêu đầu ra. Trên chính trường, ông Trump vận động mạnh mẽ cho việc mua Greenland.
Australia có thế mạnh ở khâu thượng nguồn và quan hệ đối tác chặt chẽ với Nhật Bản, Mỹ. Riêng Nhật Bản là quốc gia dẫn đầu về công nghệ nam châm, khi đã dành hơn một thập kỷ để phát triển các tuyến cung ứng
thay thế
sau các biện pháp hạn chế xuất khẩu của Trung Quốc năm 2010. Hàn Quốc và Canada cũng mở rộng mạnh mẽ, tận dụng chính sách công nghiệp được điều phối tốt và liên kết chặt chẽ với chuỗi cung ứng của Mỹ.
Dự án khai thác của LKAB tại Kiruna, Thụy Điển. Ảnh:
LKAB
Dù vậy, các nhà hoạch định chính sách châu Âu tin rằng vẫn có thể thay đổi tình thế.
EU đang triển khai kết hợp các chính sách, công cụ tài chính và gia tăng quan hệ quốc tế nhằm bảo đảm nguồn cung đất hiếm đến năm 2030, giảm phụ thuộc vào Trung Quốc mà vẫn duy trì các tiêu chuẩn môi trường cao.
Trụ cột là Đạo luật Nguyên liệu Thô Quan trọng (CRMA) công bố năm 2023, đặt mục tiêu đến 2030 khai thác nội khối ít nhất 10% nhu cầu nguyên liệu thô, 40% được chế biến trong EU và 25% đến từ tái chế. Đồng thời, áp trần sản lượng nhập khẩu từ bất kỳ quốc gia bên ngoài ở mức 65%.
Vào 2025, Ủy ban châu Âu khởi động sáng kiến RESourceEU, kỳ vọng huy động 3 tỷ euro cho các dự án có khả năng khởi động trước 2029. Nhưng con số này được cho là chưa đủ để hỗ trợ cho chiến lược công nghiệp đất hiếm, theo Arthur Leichthammer, nhà nghiên cứu tại Trung tâm Jacques Delors, trụ sở chính ở Pháp.
Các công cụ thương mại và kiểm soát xuất khẩu mới cũng đang được phát triển, một phần để đáp trả các hạn chế xuất khẩu đất hiếm của Trung Quốc. Song song đó, EU đàm phán thắt chặt quan hệ đối tác chiến lược nguyên liệu thô với Canada, Chile, Kazakhstan, Namibia, Ukraine.
Ngoài ra, châu Âu còn tính đến các biện pháp như mua chung và dự trữ chiến lược để tăng cường an ninh nguồn cung; đầu tư nghiên cứu các giải pháp động cơ sử dụng ít hoặc không cần đất hiếm. Khối này cũng khuyến khích tái chế đất hiếm từ turbin gió, động cơ xe điện và thiết bị điện tử, nhằm giảm nhu cầu khai thác nguyên sinh.
Hiệp hội SolarPower Europe cho rằng EU nên xây dựng thị trường chung cho tái chế hệ thống điện mặt trời và lưu trữ pin, nhằm đa dạng hóa nguồn cung, góp phần hình thành nền kinh tế tuần hoàn.
Euronews
dự báo ngay cả khi năng lực chế biến và tái chế đất hiếm mở rộng, EU vẫn chưa thể tự chủ hoàn toàn đến 2030. Nhiều chuyên gia, nghị sĩ Nghị viện châu Âu, cho rằng khối sẽ gặp khó trong việc đạt được các mục tiêu đến cuối thập kỷ nếu không có cú hích mạnh hơn cho các dự án và sự ủng hộ lớn từ công chúng.
Về lý thuyết, những dự án như LKAB tại Thụy Điển cùng với việc mở rộng tinh luyện và sản xuất nam châm, có thể giúp đáp ứng khoảng 20% nhu cầu đất hiếm của EU vào 2030. Nhưng các thủ tục cấp phép kéo dài và sự phản đối ở các địa phương khiến khó bổ sung được công suất mới đáng kể trước 2030.
Ông Luc Pez, Giám đốc thương mại của Viridian Lithium, nhận định các nhà hoạch định chính sách châu Âu đã hiểu tầm quan trọng của đa dạng hóa nguồn cung, nhưng nỗ lực hiện còn quá chậm và chưa tập trung đủ vào việc thúc đẩy khâu chế biến.
Phiên An
(
theo Euronews, Reuters
)
Greenland
. Hòn đảo lớn nhất thế giới có vị trí chiến lược về an ninh, hàng hải và giàu tài nguyên, mang đến lợi thế quan trọng trong cuộc đua
đất hiếm
giữa Mỹ với Trung Quốc và Nga.
Diễn biến mặt khác cũng làm nổi bật sự tụt hậu của châu Âu trong cuộc cạnh tranh toàn cầu về đất hiếm và các khoáng sản then chốt. Theo
Euronews,
sự phụ thuộc của khối này vào các nhà cung cấp bên ngoài đã trở thành một rủi ro địa chính trị.
Đất hiếm là nhóm gồm 17 nguyên tố kim loại có từ tính mạnh, phát quang và hoạt tính hóa học cao. Những đặc điểm này khiến chúng trở nên then chốt trong các lĩnh vực trọng yếu như năng lượng, điện tử và quốc phòng.
Có tầm quan trọng lớn nhưng châu Âu đã tụt hậu trong cuộc đua đất hiếm. EU chưa bao giờ xây dựng được một chuỗi công nghiệp tích hợp cho ngành này. Theo thời gian, họ để năng lực chế biến sơ cấp và sản xuất nam châm suy giảm, cũng như không phát triển tinh luyện.
Các vấn đề mang tính cấu trúc cũng là rào cản. EU hiện có các thủ tục cấp phép kéo dài, quy định manh mún và sự phản đối mạnh mẽ từ địa phương, làm chậm hoặc chặn các dự án khai thác và tinh luyện. Các tiêu chuẩn môi trường nghiêm ngặt đẩy chi phí lên cao và kéo dài tiến độ. Nguồn tài chính công bị phân tán và ưu đãi đầu tư kém làm nản lòng doanh nghiệp tư nhân.
Kết quả, lục địa phụ thuộc vào các nhà cung cấp nước ngoài ở gần như mọi công đoạn then chốt. Theo dữ liệu mới nhất của Ủy ban châu Âu (2024), Liên minh hiện nhập khẩu 95% lượng đất hiếm sử dụng và tỷ lệ tái chế dưới 1%.
Phải đến sau 2020, châu Âu mới bắt đầu xem đất hiếm là ưu tiên chiến lược, khi tham vọng chuyển đổi xanh đứng trước nguy cơ phụ thuộc vào bên ngoài và dễ tổn thương trước các nền kinh tế đóng vai trò nhà cung cấp như Trung Quốc và Nga.
Trong khi đó, Trung Quốc đã xem đất hiếm là lĩnh vực chiến lược từ 1980. Họ đầu tư vào mọi khâu từ khai thác, tách tuyển, tinh luyện, sản xuất kim loại, hợp kim, nam châm cho tới các ngành hạ nguồn. Kết quả, nước này kiểm soát khoảng 60-70% hoạt động khai thác và 90% công suất chế biến đất hiếm toàn cầu.
Các doanh nghiệp Trung Quốc phối hợp chặt chẽ trong sản xuất, tài chính và nghiên cứu - phát triển (R&D), tạo ra lợi thế quy mô. Chiến lược dài hạn, chi phí sản xuất thấp và sự sẵn sàng sử dụng các biện pháp kiểm soát xuất khẩu để điều tiết nguồn cung toàn cầu càng củng cố vị thế của Bắc Kinh.
Mức độ tích hợp này khiến "kẻ đến sau" như châu Âu gần như không có cơ hội bắt kịp, khiến họ rơi vào tình thế gần như hoàn toàn phụ thuộc. Hiện 98% nam châm đất hiếm và 85% nguồn cung các nguyên tố đất hiếm của EU đến từ Trung Quốc.
Ruben Davis, cán bộ chính sách cao cấp tại Cleantech for Europe cho hay Trung Quốc đã chi phối nguồn cung linh kiện điện mặt trời, trong khi châu Âu gần như không có năng lực sản xuất các vật liệu quan trọng dùng cho lưu trữ pin như lithium, nickel, graphite tinh khiết cao, cũng như đất hiếm, nam châm vĩnh cửu cho turbin gió và động cơ điện.
Và không chỉ Trung Quốc, các nền kinh tế như
Mỹ
, Australia,
Nhật Bản
, Hàn Quốc và Canada đang hành động nhanh và quyết đoán hơn trong việc tự chủ đất hiếm so với châu Âu. Mỹ nhanh chóng mở rộng khai thác, tinh luyện và sản xuất nam châm nhờ các khoản trợ cấp liên bang, ưu đãi thuế và hợp đồng bao tiêu đầu ra. Trên chính trường, ông Trump vận động mạnh mẽ cho việc mua Greenland.
Australia có thế mạnh ở khâu thượng nguồn và quan hệ đối tác chặt chẽ với Nhật Bản, Mỹ. Riêng Nhật Bản là quốc gia dẫn đầu về công nghệ nam châm, khi đã dành hơn một thập kỷ để phát triển các tuyến cung ứng
thay thế
sau các biện pháp hạn chế xuất khẩu của Trung Quốc năm 2010. Hàn Quốc và Canada cũng mở rộng mạnh mẽ, tận dụng chính sách công nghiệp được điều phối tốt và liên kết chặt chẽ với chuỗi cung ứng của Mỹ.
Dự án khai thác của LKAB tại Kiruna, Thụy Điển. Ảnh:
LKAB
Dù vậy, các nhà hoạch định chính sách châu Âu tin rằng vẫn có thể thay đổi tình thế.
EU đang triển khai kết hợp các chính sách, công cụ tài chính và gia tăng quan hệ quốc tế nhằm bảo đảm nguồn cung đất hiếm đến năm 2030, giảm phụ thuộc vào Trung Quốc mà vẫn duy trì các tiêu chuẩn môi trường cao.
Trụ cột là Đạo luật Nguyên liệu Thô Quan trọng (CRMA) công bố năm 2023, đặt mục tiêu đến 2030 khai thác nội khối ít nhất 10% nhu cầu nguyên liệu thô, 40% được chế biến trong EU và 25% đến từ tái chế. Đồng thời, áp trần sản lượng nhập khẩu từ bất kỳ quốc gia bên ngoài ở mức 65%.
Vào 2025, Ủy ban châu Âu khởi động sáng kiến RESourceEU, kỳ vọng huy động 3 tỷ euro cho các dự án có khả năng khởi động trước 2029. Nhưng con số này được cho là chưa đủ để hỗ trợ cho chiến lược công nghiệp đất hiếm, theo Arthur Leichthammer, nhà nghiên cứu tại Trung tâm Jacques Delors, trụ sở chính ở Pháp.
Các công cụ thương mại và kiểm soát xuất khẩu mới cũng đang được phát triển, một phần để đáp trả các hạn chế xuất khẩu đất hiếm của Trung Quốc. Song song đó, EU đàm phán thắt chặt quan hệ đối tác chiến lược nguyên liệu thô với Canada, Chile, Kazakhstan, Namibia, Ukraine.
Ngoài ra, châu Âu còn tính đến các biện pháp như mua chung và dự trữ chiến lược để tăng cường an ninh nguồn cung; đầu tư nghiên cứu các giải pháp động cơ sử dụng ít hoặc không cần đất hiếm. Khối này cũng khuyến khích tái chế đất hiếm từ turbin gió, động cơ xe điện và thiết bị điện tử, nhằm giảm nhu cầu khai thác nguyên sinh.
Hiệp hội SolarPower Europe cho rằng EU nên xây dựng thị trường chung cho tái chế hệ thống điện mặt trời và lưu trữ pin, nhằm đa dạng hóa nguồn cung, góp phần hình thành nền kinh tế tuần hoàn.
Euronews
dự báo ngay cả khi năng lực chế biến và tái chế đất hiếm mở rộng, EU vẫn chưa thể tự chủ hoàn toàn đến 2030. Nhiều chuyên gia, nghị sĩ Nghị viện châu Âu, cho rằng khối sẽ gặp khó trong việc đạt được các mục tiêu đến cuối thập kỷ nếu không có cú hích mạnh hơn cho các dự án và sự ủng hộ lớn từ công chúng.
Về lý thuyết, những dự án như LKAB tại Thụy Điển cùng với việc mở rộng tinh luyện và sản xuất nam châm, có thể giúp đáp ứng khoảng 20% nhu cầu đất hiếm của EU vào 2030. Nhưng các thủ tục cấp phép kéo dài và sự phản đối ở các địa phương khiến khó bổ sung được công suất mới đáng kể trước 2030.
Ông Luc Pez, Giám đốc thương mại của Viridian Lithium, nhận định các nhà hoạch định chính sách châu Âu đã hiểu tầm quan trọng của đa dạng hóa nguồn cung, nhưng nỗ lực hiện còn quá chậm và chưa tập trung đủ vào việc thúc đẩy khâu chế biến.
Phiên An
(
theo Euronews, Reuters
)
