Pháp Luật
Án trẻ vị thành niên phạm tội được ưu tiên xử lý nhanh gấp đôi vụ thông thường
📅 18/1/2026👁️ 1 lượt xem⏱️ 16 phút đọc
Theo luật mới, các vụ án người chưa thành niên phạm tội phải được tách để xét xử riêng, thời gian điều tra, truy tố xét xử phải nhanh gọn bằng nửa vụ án thông thường.
Luật Tư pháp người chưa thành niên có hiệu lực từ 1/1 là một trong những cột mốc trong hệ thống pháp luật Việt Nam khi lần đầu tiên một văn bản luật chuyên biệt dành riêng cho người chưa thành niên (độ tuổi 14-18) được áp dụng.
Luật ưu tiên giáo dục, hỗ trợ và phục hồi với trẻ vi phạm pháp luật, không chỉ đơn thuần quy định về trình tự xử lý tội phạm mà còn là một bước ngoặt quan trọng trong việc xây dựng hệ thống tư pháp chuyên biệt, thân thiện và giàu tính nhân văn cho trẻ em.
Thủ tục đơn giản, thân thiện
Luật Tư pháp người chưa thành niên xác lập một nguyên tắc xuyên suốt là các thủ tục tố tụng phải bảo đảm đơn giản, thân thiện, phù hợp với tâm lý, lứa tuổi, mức độ trưởng thành và khả năng nhận thức của người dưới 18 tuổi.
Điều này thể hiện qua ba khía cạnh cụ thể: tốc độ xử lý vụ án, môi trường xét xử và phong thái người làm tố tụng.
Về tốc độ giải quyết vụ án,
tại Điều 129, Luật quy định thời hạn điều tra, quyết định việc truy tố, chuẩn bị xét xử sơ thẩm và xét xử phúc thẩm đối với vụ án có người chưa thành niên là người bị buộc tội không quá
một phần hai
thời hạn tương ứng được quy định tại Bộ luật Tố tụng hình sự.
Việc rút ngắn thời gian tố tụng nhằm giảm bớt sự căng thẳng và áp lực tâm lý, giúp các em sớm thoát khỏi tình trạng bị buộc tội để ổn định cuộc sống và học tập.
Ví dụ, theo Điều 172 Bộ luật Tố tụng hình sự, thời hạn điều tra vụ án hình sự là từ 2-4 tháng từ khi khởi tố vụ án cho đến khi kết thúc điều tra, tùy tội phạm được xác định là ít nghiêm trọng, nghiêm trọng, rất nghiêm trọng hay đặc biệt nghiêm trọng. Xét vụ án phức tạp, cơ quan điều tra có thể đề nghị gia hạn 2-3 lần.
Điều này đồng nghĩa, vụ án có vị thành niên phạm tội sẽ được giới hạn điều tra trong 1-2 tháng. Trường hợp đặc biệt phức tạp mới được áp dụng thời hạn điều tra như vụ án thông thường của người trưởng thành.
Ngoài ra, với vụ án vị thành niên phạm tội, Luật cũng quy định việc xét xử bị cáo là người chưa thành niên phải được tiến hành tại phòng xử án thân thiện.
Một vụ án được TAND quận Long Biên (cũ) Hà Nội, xét xử tại phòng xử thân thiện hồi tháng 12/2024, do bị cáo 16 tuổi. Ảnh:
Danh Lam
Tại đây, vị trí của những người tiến hành tố tụng và tham gia tố tụng được bố trí trên cùng một mặt phẳng. Đặc biệt, bị cáo được ngồi cạnh người bào chữa và người đại diện của mình thay vì đứng một mình giữa bục khai báo. Sự thay đổi này giúp giảm bớt cảm giác bị cô lập và sợ hãi cho các em trong quá trình xét hỏi.
Ngôn ngữ và phong thái tố tụng cũng được điều chỉnh: Thẩm phán chủ tọa phiên tòa mặc trang phục hành chính, kiểm sát viên mặc trang phục phù hợp thay vì trang phục ngành.
Việc xét hỏi, tranh tụng cũng phải sử dụng ngôn ngữ phù hợp với lứa tuổi, giới tính, khả năng nhận thức và mức độ trưởng thành của trẻ, câu hỏi phải ngắn gọn, đơn giản, dễ hiểu và không hỏi nhiều vấn đề cùng một lúc (Điều 151). Đây là sự tinh tế trong luật pháp, biến phiên tòa từ một không gian trừng phạt cứng nhắc thành môi trường giáo dục và hướng thiện.
Cuối cùng là bảo mật thông tin. Để bảo vệ tương lai của trẻ em, Điều 13 khẳng định bí mật cá nhân của người chưa thành niên phải được tôn trọng và bảo vệ trong suốt quá trình xử lý vụ án. Đối với các vụ án bị xâm hại tình dục, tòa án bắt buộc phải xét xử kín. Trường hợp vụ án có người chưa thành niên là bị hại hoặc người làm chứng thì phải bố trí phòng cách ly hoặc các biện pháp bảo vệ khác.
Lần đầu tiên xuất hiện vai trò của người làm công tác xã hội
Luật Tư pháp người chưa thành niên còn thể hiện bước đột phá khi lần đầu tiên, vai trò của "Người làm công tác xã hội" được luật hóa một cách rõ nét và có vị thế quan trọng trong tố tụng hình sự.
Họ phải đáp ứng điều kiện: có hiểu biết pháp luật về người chưa thành niên; đã được đào tạo hoặc bồi dưỡng về tâm lý học, khoa học giáo dục người chưa thành niên hoặc có kinh nghiệm, hiểu biết về tâm lý người chưa thành niên hoặc có kỹ năng giao tiếp đối với người chưa thành niên (Điều 32).
Ngay sau khi khởi tố bị can là người chưa thành niên, cơ quan điều tra phải có văn bản yêu cầu người làm công tác xã hội tham gia tố tụng. Thông báo về việc tham gia này có giá trị xuyên suốt toàn bộ quá trình giải quyết vụ án.
Nhiệm vụ quan trọng nhất của người làm công tác xã hội là xây dựng "Báo cáo điều tra xã hội". Bản báo cáo này cung cấp thông tin toàn diện về nhân thân, hoàn cảnh gia đình, môi trường sống và mức độ trưởng thành của trẻ em. Đây là căn cứ khoa học giúp thẩm phán đưa ra quyết định có nên áp dụng biện pháp
xử lý chuyển hướng
hay áp dụng hình phạt tù, đảm bảo quyết định của tòa án mang tính giáo dục thay vì chỉ trừng trị.
Tại phiên tòa, người làm công tác xã hội không chỉ trình bày báo cáo mà còn tham gia hỗ trợ và can thiệp phù hợp đối với người chưa thành niên khi có yêu cầu. Sự có mặt của họ tại phiên tòa (theo triệu tập của tòa án) giúp đảm bảo rằng mọi ý kiến trình bày của các em đều được lắng nghe và thấu hiểu dưới góc độ tâm lý học.
Trong tư pháp các nước phát triển, nhân viên công tác xã hội đóng vai trò quan trọng, xuyên suốt các vụ án liên quan vị thành niên. Ảnh:
LSU
Sự hiện diện của người làm công tác xã hội là một đột phá trong tư pháp hình sự Việt Nam, đã được áp dụng nhiều năm trong hệ thống tư pháp và bảo vệ trẻ em tại các quốc gia phát triển như Mỹ, Anh, Australia, hay các nước Bắc Âu.
Không chỉ là người hỗ trợ tâm lý mà còn là một mắt xích pháp lý thiết yếu, họ đóng vai trò cầu nối giữa hệ thống tòa án nghiêm khắc và thế giới nhạy cảm của trẻ em, giúp hệ thống pháp luật hiểu rõ tại sao đứa trẻ làm vậy để tìm cách sửa chữa thay vì chỉ trừng phạt.
Vai trò cùa họ cũng được thể hiện xuyên suốt vụ án từ khi điều tra, xét xử đến giai đoạn hậu phiên tòa.
Ví dụ, giai đoạn tiền xét xử họ sẽ có vai trò quan trọng nhất là đánh giá toàn diện và thực hiện một báo cáo điều tra xã hội (Pre-sentence Report) để trình lên thẩm phán. Ý kiến của nhân viên công tác xã hội trong báo cáo điều tra xã hội có trọng lượng rất lớn, đôi khi quyết định việc thẩm phán sẽ cho trẻ đi tù hay được tại ngoại.
Họ sẽ điều tra tiền sử gia đình, môi trường sống, các sang chấn tâm lý, hoặc việc trẻ có bị lạm dụng/xúi giục trước đó không; xác định xem đứa trẻ có nguy cơ tái phạm cao hay thấp và đứa trẻ đó cần gì (cần đi học lại, cần cai nghiện, hay cần tách khỏi băng nhóm). Đồng thời, họ cũng sẽ đánh giá trẻ có đủ khả năng nhận thức về hành vi phạm tội của mình hay không.
Tại tòa án vị thành niên, nhân viên công tác xã hội đóng vai trò là nhịp cầu giữa các thuật ngữ pháp lý khô khan và tâm lý trẻ em. Nhân viên này có thể kiến nghị thẩm phán không đưa trẻ vào tù mà thay bằng các hình phạt thay thế như: cải tạo tại cộng đồng, học nghề, hoặc điều trị tâm lý.
Nếu việc xét xử vẫn xảy ra, họ sẽ đồng hành, giám sát để đảm bảo cảnh sát và luật sư không dùng các biện pháp ép cung hoặc đe dọa làm tổn thương tâm lý trẻ trong quá trình xét xử.
Nhân viên công tác xã hội cũng có thể tổ chức các cuộc gặp giữa đứa trẻ (người phạm tội) và nạn nhân để trẻ xin lỗi, bồi thường và hiểu rõ hậu quả mình gây ra.
Khi thi hành án, nếu trẻ bị đưa vào các trại giáo dưỡng hoặc trung tâm bảo trợ, nhân viên này sẽ là người duy trì sợi dây liên lạc với thế giới bên ngoài đồng thời xây dựng lộ trình giáo dục riêng cho từng trẻ bên trong cơ sở giam giữ.
Hết thời hạn thi hành án, các nhân viên này cũng có trách nhiệm tìm trường học, chuẩn bị tâm lý cho gia đình và cộng đồng để đón nhận trẻ trở về, tránh việc trẻ bị kỳ thị dẫn đến tái phạm.
Với những trẻ hưởng án treo, nhân viên này có quyền kiểm tra đột xuất, yêu cầu trẻ thực hiện đúng các cam kết (như giờ giới nghiêm, đi học đầy đủ).
>>Xem thêm thời hạn điều tra một vụ án hình sự được quy định thế nào
>>Thời hạn quyết định việc truy tố một vụ án hình sự được quy định thế nào
>>Thời hạn chuẩn bị xét xử sơ thẩm một vụ án hình sự được quy định thế nào
>>Thời hạn chuẩn bị xét xử phúc thẩm vụ án hình sự được quy định thế nào
Hải Thư
Luật ưu tiên giáo dục, hỗ trợ và phục hồi với trẻ vi phạm pháp luật, không chỉ đơn thuần quy định về trình tự xử lý tội phạm mà còn là một bước ngoặt quan trọng trong việc xây dựng hệ thống tư pháp chuyên biệt, thân thiện và giàu tính nhân văn cho trẻ em.
Thủ tục đơn giản, thân thiện
Luật Tư pháp người chưa thành niên xác lập một nguyên tắc xuyên suốt là các thủ tục tố tụng phải bảo đảm đơn giản, thân thiện, phù hợp với tâm lý, lứa tuổi, mức độ trưởng thành và khả năng nhận thức của người dưới 18 tuổi.
Điều này thể hiện qua ba khía cạnh cụ thể: tốc độ xử lý vụ án, môi trường xét xử và phong thái người làm tố tụng.
Về tốc độ giải quyết vụ án,
tại Điều 129, Luật quy định thời hạn điều tra, quyết định việc truy tố, chuẩn bị xét xử sơ thẩm và xét xử phúc thẩm đối với vụ án có người chưa thành niên là người bị buộc tội không quá
một phần hai
thời hạn tương ứng được quy định tại Bộ luật Tố tụng hình sự.
Việc rút ngắn thời gian tố tụng nhằm giảm bớt sự căng thẳng và áp lực tâm lý, giúp các em sớm thoát khỏi tình trạng bị buộc tội để ổn định cuộc sống và học tập.
Ví dụ, theo Điều 172 Bộ luật Tố tụng hình sự, thời hạn điều tra vụ án hình sự là từ 2-4 tháng từ khi khởi tố vụ án cho đến khi kết thúc điều tra, tùy tội phạm được xác định là ít nghiêm trọng, nghiêm trọng, rất nghiêm trọng hay đặc biệt nghiêm trọng. Xét vụ án phức tạp, cơ quan điều tra có thể đề nghị gia hạn 2-3 lần.
Điều này đồng nghĩa, vụ án có vị thành niên phạm tội sẽ được giới hạn điều tra trong 1-2 tháng. Trường hợp đặc biệt phức tạp mới được áp dụng thời hạn điều tra như vụ án thông thường của người trưởng thành.
Ngoài ra, với vụ án vị thành niên phạm tội, Luật cũng quy định việc xét xử bị cáo là người chưa thành niên phải được tiến hành tại phòng xử án thân thiện.
Một vụ án được TAND quận Long Biên (cũ) Hà Nội, xét xử tại phòng xử thân thiện hồi tháng 12/2024, do bị cáo 16 tuổi. Ảnh:
Danh Lam
Tại đây, vị trí của những người tiến hành tố tụng và tham gia tố tụng được bố trí trên cùng một mặt phẳng. Đặc biệt, bị cáo được ngồi cạnh người bào chữa và người đại diện của mình thay vì đứng một mình giữa bục khai báo. Sự thay đổi này giúp giảm bớt cảm giác bị cô lập và sợ hãi cho các em trong quá trình xét hỏi.
Ngôn ngữ và phong thái tố tụng cũng được điều chỉnh: Thẩm phán chủ tọa phiên tòa mặc trang phục hành chính, kiểm sát viên mặc trang phục phù hợp thay vì trang phục ngành.
Việc xét hỏi, tranh tụng cũng phải sử dụng ngôn ngữ phù hợp với lứa tuổi, giới tính, khả năng nhận thức và mức độ trưởng thành của trẻ, câu hỏi phải ngắn gọn, đơn giản, dễ hiểu và không hỏi nhiều vấn đề cùng một lúc (Điều 151). Đây là sự tinh tế trong luật pháp, biến phiên tòa từ một không gian trừng phạt cứng nhắc thành môi trường giáo dục và hướng thiện.
Cuối cùng là bảo mật thông tin. Để bảo vệ tương lai của trẻ em, Điều 13 khẳng định bí mật cá nhân của người chưa thành niên phải được tôn trọng và bảo vệ trong suốt quá trình xử lý vụ án. Đối với các vụ án bị xâm hại tình dục, tòa án bắt buộc phải xét xử kín. Trường hợp vụ án có người chưa thành niên là bị hại hoặc người làm chứng thì phải bố trí phòng cách ly hoặc các biện pháp bảo vệ khác.
Lần đầu tiên xuất hiện vai trò của người làm công tác xã hội
Luật Tư pháp người chưa thành niên còn thể hiện bước đột phá khi lần đầu tiên, vai trò của "Người làm công tác xã hội" được luật hóa một cách rõ nét và có vị thế quan trọng trong tố tụng hình sự.
Họ phải đáp ứng điều kiện: có hiểu biết pháp luật về người chưa thành niên; đã được đào tạo hoặc bồi dưỡng về tâm lý học, khoa học giáo dục người chưa thành niên hoặc có kinh nghiệm, hiểu biết về tâm lý người chưa thành niên hoặc có kỹ năng giao tiếp đối với người chưa thành niên (Điều 32).
Ngay sau khi khởi tố bị can là người chưa thành niên, cơ quan điều tra phải có văn bản yêu cầu người làm công tác xã hội tham gia tố tụng. Thông báo về việc tham gia này có giá trị xuyên suốt toàn bộ quá trình giải quyết vụ án.
Nhiệm vụ quan trọng nhất của người làm công tác xã hội là xây dựng "Báo cáo điều tra xã hội". Bản báo cáo này cung cấp thông tin toàn diện về nhân thân, hoàn cảnh gia đình, môi trường sống và mức độ trưởng thành của trẻ em. Đây là căn cứ khoa học giúp thẩm phán đưa ra quyết định có nên áp dụng biện pháp
xử lý chuyển hướng
hay áp dụng hình phạt tù, đảm bảo quyết định của tòa án mang tính giáo dục thay vì chỉ trừng trị.
Tại phiên tòa, người làm công tác xã hội không chỉ trình bày báo cáo mà còn tham gia hỗ trợ và can thiệp phù hợp đối với người chưa thành niên khi có yêu cầu. Sự có mặt của họ tại phiên tòa (theo triệu tập của tòa án) giúp đảm bảo rằng mọi ý kiến trình bày của các em đều được lắng nghe và thấu hiểu dưới góc độ tâm lý học.
Trong tư pháp các nước phát triển, nhân viên công tác xã hội đóng vai trò quan trọng, xuyên suốt các vụ án liên quan vị thành niên. Ảnh:
LSU
Sự hiện diện của người làm công tác xã hội là một đột phá trong tư pháp hình sự Việt Nam, đã được áp dụng nhiều năm trong hệ thống tư pháp và bảo vệ trẻ em tại các quốc gia phát triển như Mỹ, Anh, Australia, hay các nước Bắc Âu.
Không chỉ là người hỗ trợ tâm lý mà còn là một mắt xích pháp lý thiết yếu, họ đóng vai trò cầu nối giữa hệ thống tòa án nghiêm khắc và thế giới nhạy cảm của trẻ em, giúp hệ thống pháp luật hiểu rõ tại sao đứa trẻ làm vậy để tìm cách sửa chữa thay vì chỉ trừng phạt.
Vai trò cùa họ cũng được thể hiện xuyên suốt vụ án từ khi điều tra, xét xử đến giai đoạn hậu phiên tòa.
Ví dụ, giai đoạn tiền xét xử họ sẽ có vai trò quan trọng nhất là đánh giá toàn diện và thực hiện một báo cáo điều tra xã hội (Pre-sentence Report) để trình lên thẩm phán. Ý kiến của nhân viên công tác xã hội trong báo cáo điều tra xã hội có trọng lượng rất lớn, đôi khi quyết định việc thẩm phán sẽ cho trẻ đi tù hay được tại ngoại.
Họ sẽ điều tra tiền sử gia đình, môi trường sống, các sang chấn tâm lý, hoặc việc trẻ có bị lạm dụng/xúi giục trước đó không; xác định xem đứa trẻ có nguy cơ tái phạm cao hay thấp và đứa trẻ đó cần gì (cần đi học lại, cần cai nghiện, hay cần tách khỏi băng nhóm). Đồng thời, họ cũng sẽ đánh giá trẻ có đủ khả năng nhận thức về hành vi phạm tội của mình hay không.
Tại tòa án vị thành niên, nhân viên công tác xã hội đóng vai trò là nhịp cầu giữa các thuật ngữ pháp lý khô khan và tâm lý trẻ em. Nhân viên này có thể kiến nghị thẩm phán không đưa trẻ vào tù mà thay bằng các hình phạt thay thế như: cải tạo tại cộng đồng, học nghề, hoặc điều trị tâm lý.
Nếu việc xét xử vẫn xảy ra, họ sẽ đồng hành, giám sát để đảm bảo cảnh sát và luật sư không dùng các biện pháp ép cung hoặc đe dọa làm tổn thương tâm lý trẻ trong quá trình xét xử.
Nhân viên công tác xã hội cũng có thể tổ chức các cuộc gặp giữa đứa trẻ (người phạm tội) và nạn nhân để trẻ xin lỗi, bồi thường và hiểu rõ hậu quả mình gây ra.
Khi thi hành án, nếu trẻ bị đưa vào các trại giáo dưỡng hoặc trung tâm bảo trợ, nhân viên này sẽ là người duy trì sợi dây liên lạc với thế giới bên ngoài đồng thời xây dựng lộ trình giáo dục riêng cho từng trẻ bên trong cơ sở giam giữ.
Hết thời hạn thi hành án, các nhân viên này cũng có trách nhiệm tìm trường học, chuẩn bị tâm lý cho gia đình và cộng đồng để đón nhận trẻ trở về, tránh việc trẻ bị kỳ thị dẫn đến tái phạm.
Với những trẻ hưởng án treo, nhân viên này có quyền kiểm tra đột xuất, yêu cầu trẻ thực hiện đúng các cam kết (như giờ giới nghiêm, đi học đầy đủ).
>>Xem thêm thời hạn điều tra một vụ án hình sự được quy định thế nào
>>Thời hạn quyết định việc truy tố một vụ án hình sự được quy định thế nào
>>Thời hạn chuẩn bị xét xử sơ thẩm một vụ án hình sự được quy định thế nào
>>Thời hạn chuẩn bị xét xử phúc thẩm vụ án hình sự được quy định thế nào
Hải Thư
